سیستان؛ سرزمین طرح‌های نیمه‌تمام و وعده‌های بی‌سرانجام
از پروژه‌های عمرانی و آبی تا طرح‌های اقتصادی و معیشتی؛ ضرورت پاسخگویی مدیران و بازنگری در شیوه برنامه‌ریزی برای شمال سیستان و بلوچستان
به گزارش خبرنگار جام جم آنلاین سیستان و بلوچستان
سال‌هاست که در گوشه‌وکنار سیستان، آثار طرح‌هایی به چشم می‌خورد که با وعده توسعه، رونق اقتصادی، بهبود معیشت و حل مشکلات مردم آغاز شدند، اما بسیاری از آن‌ها پیش از رسیدن به نتیجه مطلوب متوقف ماندند یا نتوانستند اهداف اولیه خود را محقق کنند. ساختمان‌های متروکه، کانال‌های نیمه‌کاره، تجهیزات بلااستفاده و زیرساخت‌هایی که به‌تدریج فرسوده شده‌اند، تنها بخشی از میراث این پروژه‌ها در منطقه است؛ میراثی که علاوه بر هدررفت منابع عمومی، پرسش‌های جدی درباره نحوه مطالعه، تصویب، اجرا و نظارت بر طرح‌های توسعه‌ای ایجاد کرده است.
مسئله فقط ناتمام ماندن چند پروژه عمرانی نیست؛ مسئله، تکرار الگویی از تصمیم‌گیری است که در آن گاهی بدون شناخت کافی از شرایط اقلیمی، اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی سیستان، اعتبارات قابل‌توجهی به طرح‌هایی اختصاص می‌یابد، اما پس از تغییر مدیران یا دولت‌ها، مسئولیت ادامه کار و پاسخگویی درباره سرنوشت سرمایه‌گذاری‌ها در هاله‌ای از ابهام قرار می‌گیرد.
اکنون این پرسش اساسی پیش روی مردم قرار دارد که چه نهادی مسئول تعیین تکلیف این طرح‌هاست و چه زمانی قرار است سرمایه‌های عمومی از وضعیت بلاتکلیف خارج شوند؟
ساختمان‌های متروکه؛ نمونه‌ای از سرمایه‌گذاری بدون بهره‌برداری
یکی از نمونه‌های مطرح‌شده در این زمینه، احداث حدود ۲۰ واحد مسکونی برای نیروهای انتظامی در دهستان لوتک شهرستان هامون است؛ واحدهایی که به گفته یکی از معتمدان محلی، با هدف تأمین محل سکونت و رفاه کارکنان احداث شدند، اما به دلیل مشکلاتی از جمله شرایط امنیتی و مکان‌یابی نامناسب، مورد استفاده قرار نگرفتند.
به گفته این معتمد محلی، پس از گذشت حدود سه دهه از ساخت این واحدها، ساختمان‌ها همچنان خالی از سکنه باقی ماندند و در نهایت در و پنجره برخی از آن‌ها به سرقت رفت و اکنون بخش‌هایی از بناها به صورت مخروبه باقی مانده است.
علی برزگر با انتقاد از نحوه اجرای چنین پروژه‌هایی اظهار کرد: پیش از احداث واحدهای مسکونی باید شرایط امنیتی، اجتماعی و موقعیت مکانی منطقه به‌درستی بررسی شود؛ زیرا ساخت‌وساز در محلی که امکان بهره‌برداری از آن وجود ندارد، جز اتلاف منابع عمومی نتیجه‌ای نخواهد داشت.
این نمونه نشان می‌دهد که موفقیت یک پروژه صرفاً به ساخت‌وساز و پایان عملیات عمرانی وابسته نیست؛ بلکه بهره‌برداری واقعی، متناسب با نیاز مخاطبان و شرایط محیطی، باید از ابتدا در برنامه‌ریزی آن پیش‌بینی شود.
طرح‌های آبی؛ هزینه‌های سنگین در برابر پرسش‌های بی‌پاسخ
بخش مهمی از طرح‌های نیمه‌تمام سیستان به حوزه آب و کشاورزی مربوط می‌شود؛ حوزه‌ای که به دلیل وابستگی معیشت بخش بزرگی از مردم منطقه به منابع آبی، اهمیت راهبردی دارد.
طرح آبیاری دشت سیستان با استفاده از نیم‌لوله‌های بتنی که در دهه ۱۳۶۰ آغاز شد، از جمله پروژه‌هایی است که به گفته فعالان محلی، پس از مدتی متوقف ماند و نتوانست به اهداف مورد انتظار دست یابد.
محمود نیکی، از فعالان اقتصادی شهرستان هامون، با انتقاد از شیوه اجرای این طرح اظهار کرد: در زمان آغاز پروژه، شماری از آگاهان محلی درباره اثربخشی آن تردید داشتند، اما نظرات و هشدارهای آنان مورد توجه کافی قرار نگرفت. به گفته وی، اجرای طرح با استفاده از مطالعاتی که از نگاه منتقدان با واقعیت‌های منطقه همخوانی نداشت، موجب شد بخشی از سرمایه‌گذاری انجام‌شده بدون دستیابی به نتیجه مورد انتظار باقی بماند.
عباسعلی سنچولی نیز با اشاره به مخالفت برخی کشاورزان و کارشناسان محلی با این طرح، بر ضرورت توجه به تجربه و شناخت بومی در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با کشاورزی تأکید کرد.
طرح زهکشی اراضی سیستان، به‌ویژه در محدوده‌هایی از جنوب منطقه و حوالی روستاهای سدکی و دولت‌آباد، نمونه دیگری است که فعالان بخش کشاورزی درباره میزان اثربخشی و تناسب فنی آن پرسش‌هایی مطرح می‌کنند.
عباسعلی عزیزی، از فعالان این حوزه، معتقد است در طراحی و اجرای طرح‌های کشاورزی باید نظر بهره‌برداران و کشاورزان منطقه جدی گرفته شود. وی با انتقاد از تصمیم‌گیری‌های متمرکز و الگو‌برداری از مناطق دیگر بدون توجه به ویژگی‌های محلی گفت: شرایط اقلیمی، وضعیت خاک، شیب زمین و منابع آبی سیستان با بسیاری از مناطق کشور متفاوت است و نمی‌توان بدون بررسی این تفاوت‌ها، نسخه‌ای یکسان برای توسعه کشاورزی تجویز کرد.
تسطیح اراضی؛ طرحی که با ویژگی‌های طبیعی دشت سازگار نبود
طرح تسطیح اراضی سیستان نیز از دیگر پروژه‌هایی است که بنا بر روایت فعالان محلی، با مشکلات فنی و اجرایی مواجه شد و در مراحل اولیه به نتیجه مورد انتظار نرسید.
منتقدان این طرح معتقدند ویژگی‌های طبیعی دشت سیستان، به‌ویژه شیب زمین و مسیر جریان آب از شرق به غرب، ضرورت مطالعات دقیق مهندسی را دوچندان می‌کرد. از نگاه آنان، اجرای عملیات تسطیح بدون توجه کافی به این ویژگی‌ها و نیاز به تجهیزات تخصصی، امکان موفقیت پروژه را کاهش داد.
این موضوع در منطقه‌ای که با خشکسالی‌های پی‌درپی و محدودیت منابع آب روبه‌روست، اهمیت بیشتری دارد. سیستان برای تأمین بخش مهمی از نیاز آبی خود به جریان آب ورودی از افغانستان وابسته است و ناپایداری این منابع، هرگونه برنامه‌ریزی کشاورزی را با محدودیت و عدم قطعیت مواجه می‌کند.
از همین رو، اجرای طرح‌های بزرگ آبی و کشاورزی در این منطقه باید بر پایه سناریوهای واقع‌بینانه درباره میزان و پایداری آب، وضعیت خاک و توان اقتصادی کشاورزان انجام شود؛ در غیر این صورت، احتمال تبدیل سرمایه‌گذاری‌های عمرانی به سازه‌هایی بلااستفاده افزایش می‌یابد.
طرح ۴۶ هزار هکتاری؛ ضرورت ارزیابی نتیجه به جای اکتفا به آمار اجرا
طرح انتقال آب با لوله به مزارع کشاورزی که با عنوان طرح آبرسانی ۴۶ هزار هکتاری شناخته می‌شود، از دیگر پروژه‌هایی است که درباره کیفیت اجرا، میزان بهره‌برداری و آثار آن بر کشاورزی منطقه انتقادهایی مطرح شده است.
صفر مسافر، از آگاهان دشت سیستان، با اشاره به مشکلاتی مانند شوری و ناهمواری زمین و ضرورت توجه به شرایط فنی منطقه، اظهار کرد: در اجرای این طرح، به گفته منتقدان، مشارکت و مشورت کافی با کشاورزان صورت نگرفت و برخی مخالفت‌ها و هشدارهای محلی نیز مورد توجه قرار نگرفت.
وی با انتقاد از باقی ماندن بخشی از تجهیزات و تأسیسات در اراضی کشاورزی افزود: بقایای لوله‌ها و اتصالات در برخی نقاط، ضرورت بررسی دقیق عملکرد و سرنوشت سرمایه‌گذاری انجام‌شده را نشان می‌دهد.
صرف‌نظر از اختلاف‌نظرها درباره جزئیات فنی این پروژه، پرسش اصلی آن است که چه میزان از اهداف پیش‌بینی‌شده محقق شده، چه تعداد از کشاورزان از زیرساخت‌های ایجادشده بهره‌مند شده‌اند و برای بخش‌های غیرفعال یا ناقص چه برنامه‌ای وجود دارد؟
طرح رزاق؛ ضرورت بررسی سهم واقعی مردم از منافع اقتصادی
در کنار پروژه‌های عمرانی و کشاورزی، برخی طرح‌های اقتصادی و معیشتی نیز با انتقادهایی درباره نحوه توزیع منافع روبه‌رو هستند.
طرح رزاق که با هدف کمک به معیشت مرزنشینان و ایجاد فرصت‌های اقتصادی در شرایط محدودیت اشتغال و کاهش ظرفیت‌های کشاورزی مورد توجه قرار گرفت، از جمله این موارد است.
برخی منتقدان محلی معتقدند منافع این طرح به شکل متوازن میان اقشار مختلف مردم توزیع نشده و گروه‌هایی از جامعه، به‌ویژه افرادی که فاقد ماشین‌آلات یا امکانات لازم برای فعالیت در بخش‌های مرتبط بوده‌اند، سهم قابل‌توجهی از مزایای آن دریافت نکرده‌اند.
از نگاه این منتقدان، هر طرح معیشتی زمانی می‌تواند به هدف اصلی خود نزدیک شود که سازوکار بهره‌مندی مردم از آن شفاف باشد و فرصت‌های اقتصادی تنها در اختیار گروه محدودی از افراد قرار نگیرد.
شهرک صنعتی محمدآباد؛ فاصله وعده اشتغال تا واقعیت تولید
شهرک صنعتی محمدآباد در شهرستان هامون نیز با امید ایجاد اشتغال برای جوانان و کاهش بیکاری در شمال استان شکل گرفت؛ اما به اعتقاد منتقدان، این مجموعه هنوز نتوانسته است متناسب با ظرفیت‌ها و وعده‌های اولیه، به جایگاه مورد انتظار در تولید و اشتغال برسد.
قرار بود فعالیت واحدهای صنعتی و تولیدی در این شهرک، زمینه اشتغال دختران و پسران منطقه را فراهم کند و بخشی از مشکلات اقتصادی خانواده‌ها را کاهش دهد؛ با این حال، فعالان محلی از محدود بودن تعداد واحدهای فعال و تداوم مشکلات زیرساختی و اقتصادی در این مجموعه سخن می‌گویند.
تعیین تعداد واحدهای فعال، میزان اشتغال مستقیم و غیرمستقیم، ظرفیت تولید و موانع پیش روی سرمایه‌گذاران می‌تواند تصویری روشن از عملکرد این شهرک ارائه دهد؛ موضوعی که نیازمند انتشار گزارش شفاف از سوی دستگاه‌های مسئول است.
مرز؛ فرصتی که هنوز به سفره مردم نرسیده است
سیستان با برخورداری از موقعیت مرزی و همجواری گسترده با افغانستان، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه تجارت، مبادلات اقتصادی و ایجاد اشتغال دارد؛ با این حال، فعالان محلی معتقدند بازارچه‌های مرزی منطقه هنوز نتوانسته‌اند نقش مؤثری در بهبود معیشت مرزنشینان ایفا کنند.
از نگاه آنان، فعالیت نامنظم برخی بازارچه‌ها، محدودیت‌های تجاری و ضعف در ایجاد پیوند میان ظرفیت‌های مرزی و اقتصاد خانوارها موجب شده است بخش قابل‌توجهی از مردم از منافع این موقعیت جغرافیایی بهره کافی نبرند.
همچنین درباره کارت‌های مرزنشینی این انتظار وجود دارد که کارکرد آن‌ها از یک مدرک شناسایی و سکونت فراتر رود و به ابزاری مؤثر برای افزایش قدرت اقتصادی خانواده‌های مرزنشین تبدیل شود.
مرز برای بسیاری از مناطق، فرصتی برای رونق تجارت و اشتغال است؛ اما بهره‌برداری از این ظرفیت نیازمند مدیریت کارآمد، امنیت پایدار، سازوکارهای شفاف و مشارکت واقعی مردم محلی است.
انرژی‌های تجدیدپذیر؛ ظرفیت فراوان، دسترسی محدود
سیستان از ظرفیت‌های ارزشمندی برای بهره‌گیری از انرژی خورشیدی و بادی برخوردار است؛ اما به اعتقاد برخی ساکنان منطقه، استفاده از این ظرفیت‌ها هنوز به شکل فراگیر در اختیار خانوارها و فعالان اقتصادی قرار نگرفته است.
هزینه اولیه نصب تجهیزات، دشواری دسترسی به تسهیلات و محدودیت توان مالی خانوارها از جمله موانعی است که می‌تواند توسعه استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را کند کند.
منتقدان معتقدند برنامه‌های حمایتی نباید صرفاً به گروه‌های خاص محدود بماند و لازم است سازوکارهایی طراحی شود تا کشاورزان، صاحبان مشاغل کوچک و خانوارهای عادی نیز بتوانند با تسهیلات مناسب از انرژی خورشیدی و بادی بهره‌مند شوند.
در کنار این موضوع، ظرفیت‌های گردشگری، بوم‌گردی و میراث طبیعی سیستان نیز با وجود برخورداری از جاذبه‌های فراوان، هنوز نتوانسته‌اند به اندازه کافی در ایجاد درآمد پایدار برای جوامع محلی نقش‌آفرینی کنند.
آب ژرف رامشار؛ وعده‌ای که نیازمند گزارش شفاف است
طرح آب ژرف سیستان در محدوده رامشار نیز از پروژه‌هایی است که در سال‌های گذشته با هدف کمک به تأمین آب منطقه مورد توجه قرار گرفت و انتظاراتی را در میان مردم ایجاد کرد.
حفر چاه‌های عمیق و انجام مطالعات مرتبط با منابع آب زیرزمینی، این امید را به وجود آورد که بخشی از مشکل کم‌آبی سیستان از این مسیر کاهش یابد؛ اما درباره نتایج مطالعات، کیفیت منابع شناسایی‌شده، هزینه‌های انجام‌شده و وضعیت بهره‌برداری از تأسیسات، همچنان پرسش‌هایی مطرح است.
عباس سنچولی، از فعالان و آگاهان محلی، با اشاره به ضرورت بررسی علمی طرح‌های آبی گفت: پیش از اجرای پروژه‌هایی با این حجم از هزینه و تبلیغات، باید مطالعات دقیق و قابل اتکا انجام شود تا انتظارات غیرواقعی در جامعه ایجاد نشود.
در چنین پروژه‌هایی، انتشار گزارش‌های فنی و اقتصادی، اعلام نتایج آزمایش‌های آب و توضیح درباره امکان بهره‌برداری پایدار، ضرورتی انکارناپذیر است؛ زیرا اعتماد عمومی زمانی حفظ می‌شود که وعده‌ها بر پایه اطلاعات دقیق و قابل سنجش مطرح شوند.
کانال‌های آبی؛ زیرساخت‌هایی که سرنوشت روشنی پیدا نکردند
در دهه‌های گذشته، طرح احداث کانال‌های آبی و شاخه‌های فرعی در اراضی سیستان با هدف تسهیل انتقال آب و کاهش دشواری‌های لایروبی انهار سنتی اجرا شد. این پروژه در بخش‌هایی از منطقه توانست به انتقال آب کمک کند، اما به گفته برخی کشاورزان، تکمیل نشدن شبکه و پراکندگی اجرای آن موجب شد همه اراضی هدف از مزایای طرح برخوردار نشوند.
در برخی نقاط، کشاورزان به شکل خودجوش از شاخه‌های فرعی برای برداشت آب استفاده کردند و در نقاط دیگر همچنان به انهار سنتی وابسته ماندند.
با تشدید خشکسالی و کاهش منابع آبی، بخش‌هایی از این زیرساخت‌ها نیز کارایی خود را از دست دادند و در برخی نقاط تجهیزات و قطعات فلزی آن‌ها از بین رفت یا به سرقت رفت.
این تجربه بار دیگر نشان می‌دهد که اجرای یک پروژه بدون پیش‌بینی منابع مالی و فنی لازم برای تکمیل، نگهداری و بهره‌برداری، نمی‌تواند به توسعه پایدار منجر شود.
مشکل کجاست؟ تصمیم‌گیری بدون مشارکت و پاسخگویی پس از اجرا
در بررسی مجموعه این طرح‌ها، یک موضوع بیش از سایر مسائل در اظهارات فعالان محلی تکرار می‌شود: فاصله میان تصمیم‌گیران، مجریان و مردم بهره‌بردار.
تقی طاهری، از معتمدان منطقه که به گفته خود حدود ۳۰ سال در دستگاه‌های اجرایی مسئولیت داشته است، یکی از دلایل ناکامی برخی طرح‌ها را بی‌توجهی به نظر کارشناسان و آگاهان محلی می‌داند.
وی اظهار کرد: مردم منطقه به دلیل زندگی و فعالیت مستمر در این جغرافیا، شناخت دقیقی از شرایط محیطی، اجتماعی و اقتصادی دارند و در بسیاری از موارد می‌توانند پیامدهای اجرای یک طرح را پیش‌بینی کنند؛ اما متأسفانه در برخی پروژه‌ها، جلسات مؤثر و کافی با بهره‌برداران بومی برگزار نمی‌شود.
طاهری افزود: گاهی طرح‌ها به صورت دستوری از مرکز ابلاغ می‌شوند و دستگاه‌های شهرستانی در عمل اختیار چندانی برای بررسی، اصلاح یا مخالفت با آن‌ها ندارند؛ در حالی که مشارکت کارشناسان محلی و مردم می‌تواند از بروز بسیاری از اشتباهات جلوگیری کند.
این انتقادها در شرایطی مطرح می‌شود که بخش قابل‌توجهی از نمونه‌های مورد اشاره در شهرستان هامون قرار دارند و همین مسئله ضرورت بررسی ویژه عملکرد دستگاه‌های اجرایی و نظارتی در این شهرستان را دوچندان می‌کند.
از سوی دیگر، تغییر مدیران و جابه‌جایی مسئولیت‌ها نباید به معنای پایان پاسخگویی درباره پروژه‌های گذشته باشد. هر مدیری که مسئولیت یک دستگاه را بر عهده می‌گیرد، در کنار وظایف جاری، مسئولیت صیانت از سرمایه‌ها و تعیین تکلیف طرح‌های بلاتکلیف را نیز بر عهده دارد.
سیستان به فهرست پروژه‌های جدید نیاز ندارد؛ به تعیین تکلیف پروژه‌های گذشته نیاز دارد
آنچه از مجموع این نمونه‌ها برمی‌آید، ضرورت عبور از رویکرد پروژه‌محور و حرکت به سمت توسعه مبتنی بر نتیجه است. در سیستان، پیش از تصویب و آغاز طرح‌های جدید، باید سرنوشت پروژه‌های نیمه‌تمام و کم‌بازده گذشته روشن شود.
انتشار فهرست جامع طرح‌های ناتمام، اعلام میزان اعتبار هزینه‌شده، مشخص کردن درصد پیشرفت فیزیکی و میزان بهره‌برداری، شناسایی موانع اجرایی و تعیین دستگاه مسئول برای تکمیل یا توقف اصولی هر پروژه، می‌تواند نخستین گام در مسیر شفافیت باشد.
همچنین ضروری است برای طرح‌هایی که امکان تکمیل و بهره‌برداری دارند، برنامه زمان‌بندی و منابع مالی مشخص تعیین شود و درباره پروژه‌هایی که از نظر فنی و اقتصادی توجیه ندارند، تصمیمی کارشناسی و شفاف گرفته شود تا از تداوم هزینه‌کرد بی‌نتیجه جلوگیری شود.
سیستان به دلیل شرایط خاص اقلیمی، محدودیت منابع آبی، ظرفیت‌های مرزی و نیازهای اقتصادی و اجتماعی، بیش از بسیاری از مناطق به برنامه‌ریزی دقیق و متناسب با واقعیت‌های محلی نیاز دارد. توسعه این منطقه با تصمیم‌های مقطعی، پروژه‌های نمایشی و وعده‌های بدون پشتوانه محقق نمی‌شود؛ بلکه به مطالعات علمی، مشارکت مردم، نظارت مستمر و پاسخگویی مدیران نیاز دارد.
امروز پرسش مردم فقط این نیست که چرا طرح‌های گذشته نیمه‌تمام مانده‌اند؛ پرسش مهم‌تر این است که چه کسی مسئول جبران خسارت‌هاست، چه برنامه‌ای برای احیای سرمایه‌های رهاشده وجود دارد و چگونه می‌توان اطمینان یافت که تجربه‌های تلخ گذشته در طرح‌های آینده تکرار نخواهد شد؟
سیستان نباید به پایلوت طرح‌های ناتمام تبدیل شود؛ این منطقه به الگویی از توسعه پایدار، تصمیم‌گیری علمی و مدیریت پاسخگو نیاز دارد.
گفت و گو
همراه با رضا فیاضی، بازیگر خاطرهساز تلویزیون
رضا فیاضی: هنوز برای کودکان فیلمنامه دارم
درخشان: قرمزها در هماهنگی بین خطوط سهگانه مشکل دارند